Uğur Çalışkanın Atölyesinde

Uğur Çalışkanın Atölyesinde

 

Uğur’la yeni açtıkları Artura Sanat Galerisi’ndeyiz. Atölye kokusu hâlâ duvarlarda. Raflarda kil, köşede yarım kalmış bir heykel, yerde taş tozları… Ona soruyorum:

“Uğur, senin için sanat nedir?”

Gülümsüyor. Çok net cevap veriyor:
“Sanat ultra disiplindir. Çalışmaktır.”

Ankara Mustafa Kemal Lisesi’nde başlayan resim sevgisi onu Gazi Üniversitesi’ne taşımış. 1980 yılında Gazi Üniversitesi Heykel Bölümü’nden mezun olmuş. Ama mezuniyet onun için bir bitiş değil, başlangıç olmuş.

“Plastik sanatların neredeyse her alanında çalıştım,” diyor.
Tuval resmi, seramik, baskı resim, deri işleri, cam… “Sanat aşkı beni hepsini denemeye itti.”

Türkiye’nin ünlü folklor grubu Sultanların Dansı’nın tüm deri aksesuarlarını eşi Rabia ile birlikte üretmişler. Zamanla çocukları da atölyeye katılmış.
“Çocuklar sanatın içinde büyüdü,” diyor. “Biz onlara bir şey öğretmedik aslında; sanat onların doğal ortamı oldu.”

 

Oğulları Yağızhan Çalışkan bugün Yeditepe Üniversitesi’nde öğretim üyesi, Marmara Üniversitesi’nde doktora çalışmalarını sürdürüyor. Kızları Alara Çalışkan ise Hacettepe Üniversitesi Seramik ve Cam Bölümü’nde ikinci sınıf öğrencisi.
“Bilgi, düşünce ve üretim… Bizim ailede hepsi aynı kökten beslenir,” diyor Uğur.

Birlikte boya karışımları denemişler, yeni teknikler üretmişler. Atölye zamanla ev olmuş, ev atölye olmuş.
“Bir noktadan sonra biz sanatın parçası mıydık, yoksa sanat mı bizim parçamızdı ayırt edemedik,” diyor. “Hiç durmadan ürettik.”

Son 10–15 yıldır ağırlıklı olarak heykel çalışıyor.

“Ben doğayı ve bilimi epistemik gözlüğümü hiç çıkarmadan incelerim,” diyor. Anadolu uygarlıklarını, onların estetik yapılanmalarını ve kültürel kodlarını araştırmış. Arkaik dönemlerin estetik yanılsamalarını çözmeye çalışmış.

“Kâinatın küçücük bir parçasıyız ama aynı zamanda bütünün içindeyiz,” diyor. “Total bilincin küçük ipuçlarını arıyorum. O arayış bana bireysel dehlizler, yeni espaslar açıyor.

 Baba annemin dediği gibi “insanın küçülmüş evren” olduğunu biliyor. Kendine ve evrene saygı duyuyor, onu araştırıp bulmaya çalışıyor.

Eski uygarlıkların astrolojiye, varlığa, insanın evrendeki yerine dair düşüncelerini önemsiyor.
“İnsanlık farklı zamanlarda ama benzer kaygılarla aynı soruları sormuş,” diyor. “Bu düşünsel miras mutlaka incelenmeli.”

 

Çalışmalarında arkaik estetiğe yakın, primitif sayılabilecek yöntemler kullanıyor. Ama kurgusu post anakronik. Yani zamanı kırıyor; geçmişin estetik dilini bugünün bilinciyle yeniden inşa ediyor.

“Bulduğum unsurları ampirizm süzgecinden geçiriyorum,” diyor. “Aynı varlığın her bedende tezahür ettiğini düşünüyorum. Benim yaptığım, o ortak özü farklı formlarda görünür kılmaya çalışmak.”

Sonra heykeline bakıyor.
“Umarım izleyenler de bu arayışı hisseder.” Diyor.

“Bu heykeller; sürrealist, biyomekanik ve post-hümanist yaklaşımların kesişiminde konumlanan, karanlık figüratif bir anlatı sunar.” 

Uğur Çalışkan’ın – Heykel’erinin  Yorumu (1)

Bu heykelde izleyiciyi ilk karşılayan şey ağırlıktır. Fiziksel bir ağırlık değil yalnızca; tarihsel, zihinsel ve varoluşsal bir yük. Figür, bir büst formunda olmasına rağmen sıradan bir portre olmaktan çok uzaktır. Yüz, bireysel kimliğini aşarak zamansız bir insan hâline dönüşür.

Başın üzerinde yükselen metalik yapı, bir taçtan ziyade taşınan bir kaderi andırır. Vidalı, perçinli yüzeyler; gücün, iktidarın ve aynı zamanda zorunluluğun simgeleri gibidir. Bu taç, yüceltmez; bastırır. Figürün kapalı gözleri, dış dünyaya değil içe yönelmiş bir bilinci çağırır. Bu, teslimiyet değil; derin bir farkındalık hâlidir.

Yüzeydeki bakır, oksitlenmiş mavi ve koyu tonlar; zamanın, acının ve deneyimin izlerini taşır. Renk, süs için değil; hafıza için vardır. Heykel adeta yaşanmışlıkla aşınmıştır. Sakal ve yüz hatları serttir ama kaba değildir; akademik form bilgisi, bilinçli deformasyonlarla dengelenmiştir.

Uğur Çalışkan burada figürü idealleştirmez. Aksine, insanı; yüküyle, sorumluluğuyla, suskunluğuyla ele alır. Bu yaklaşım, eseri modern figüratif heykel geleneği içine yerleştirirken, güçlü bir ekspresyonist damar da taşır. Geleneksel büst anlayışı, çağdaş bir ruh hâliyle kırılır.

Bu heykel, iktidarın portresi değil; iktidarın bedelini taşıyan insanın portresidir.

2- Bu heykel, ilk eserdeki ağırlıklı ve içe kapanık hâlin aksine, daha açık, daha görünür bir yüzleşme sunar. Figür, büst formunda olmasına rağmen yalnızca bir baş değildir; kaidesiyle birlikte düşünüldüğünde anıtsal bir duruş kazanır. Bu anıtsallık, yüceltici değil; dikkat kesilmeye zorlayan bir ciddiyet taşır.

Başın üzerinde yer alan boynuzumsu form, mitolojik çağrışımlar üretir. Ancak burada mit, doğrudan bir güç simgesi olarak değil; insanın içindeki ikiliklerin ifadesi olarak karşımıza çıkar. Akıl ve içgüdü, düzen ve kaos, bilinç ve karanlık… Figürün ileriye bakan gözleri, bu ikiliklerin farkında olan ama onlardan kaçmayan bir bilinci temsil eder.

Yüz anatomisi son derece kontrollüdür. Akademik sağlamlık, yüzeydeki renk geçişleri ve bilinçli aşındırmalarla çağdaş bir dile taşınır. Bakır, yeşil ve koyu mavi tonlar; zamanın ve deneyimin bedene bıraktığı izler gibidir. Renk, burada da dekoratif değil; yaşantısal bir öğedir.

Kaidenin klasik sütun formunu anımsatması tesadüf değildir. Uğur Çalışkan, bu tercih ile geleneğe göz kırpar; fakat figürün çağdaş ruh hâli, bu geleneği sorgular. Böylece eser, klasik ile modern arasında gerilimli ama dengeli bir ilişki kurar.

Bu heykel, bir tanrıyı ya da kahramanı değil; kendi karanlığıyla yüzleşebilen insanı anlatır. Uğur Çalışkan’ın figüratif heykel anlayışında önemli bir durak olan bu eser, modern figürasyon ile ekspresif anlatımın güçlü bileşkesidir. (3) 

Bu heykel, serinin en doğrudan ve en yüzleşmeci işlerinden biridir. Figür, izleyiciyle göz göze gelir; kaçış yoktur. Önceki eserlerde içe dönüş ve ikilik hissi baskınken, burada merkezde duran bir bilinç vardır. Bu yüz, suskun ama saklanmaz.

Başın çevresini yarım daire biçiminde saran metal çubuklar, bir hale ya da güneş tacını andırır. Ancak bu kutsayıcı bir ışık değildir; daha çok bilginin, deneyimin ve yükün yayılımıdır. Her bir metal parça, zihinde biriken düşünceler, kararlar ve hatıralar gibi başın çevresine dizilmiştir. Merkezde yer alan küçük figür, iktidarı değil; sorumluluğu simgeler.

Yüz anatomisi son derece nettir. Sertlik vardır ama abartı yoktur. Gözler açık, bakış sabittir. Bu bakış, meydan okuyan değil; hesaplaşmasını tamamlamış bir hâlidir. Sakal ve yüz dokusu, zamanın bedende bıraktığı izleri taşır. Yüzeydeki aşınmalar, bu figürün “yaşanmış” olduğunu hissettirir.

Renk paleti bilinçlidir: bakır, mavi ve oksit tonları bir arada durur. Bu karşıtlık, bedensel olan ile düşünsel olan arasındaki dengeyi kurar. Kaide, klasik formuyla figürü taşırken; heykelin üst yapısı bu geleneği zorlar. Uğur Çalışkan burada geleneği reddetmez, onu dönüştürür.

Bu eser, ne bir kraldır ne bir tanrı. Bu heykel, bilgiyi taşıyan insanın portresidir. Gücün değil; bilincin ağırlığını anlatır. Modern figüratif heykel geleneği içinde, güçlü bir ekspresif

Bu heykelde yüz, yalnızca bir portre değil; iktidar, hafıza ve bilginin ağırlığını taşıyan bir beden gibi karşımıza çıkar. Başın etrafını yarım daire biçiminde saran metal uzantılar, bir haleyi andırırken aynı zamanda bir zırh ya da silah dizilimi hissi uyandırır. Bu ikilik, eserin temel gerilimini kurar:
koruyan mı, tehdit eden mi?

Alın bölgesinde yer alan semboller ve merkezde yükselen figür, insan aklının tepesine yerleştirilmiş bir otoriteyi temsil eder. Bu figür; inanç, ideoloji ya da öğretilmiş bilgi olabilir. Sanatçı, düşüncenin özgür alanını sorgular:
Zihin gerçekten bize mi aittir, yoksa üzerine inşa edilmiş bir yapı mıdır?

Yüz ifadesi dingin ama ağırdır. Gözler izleyiciyle temas kurmaz; sanki içe dönüktür. Bu durum, iktidarın yalnızlığı ya da bilgeliğin bedeli olarak okunabilir. Boyun ve kaide kısmındaki katmanlı yapı ise heykeli zamansızlaştırır; eser ne tamamen geçmişe ne de bugüne aittir.Malzeme dili serttir; metal, yıpranmış dokular ve koyu renk geçişleriyle insan bedeninin kırılganlığına karşıt bir güç oluşturur. Bu karşıtlık, insan ile sistem arasındaki çatışmayı görünür kılar.

 

Bu heykel, doğanın içgüdüsel gücü ile insanın müdahalesi arasındaki şiddetli çatışmayı bedenleştirir. Farklı hayvan formlarının tek bir gövdede birleşmesi, doğal düzenin parçalanmışlığını ve zorla yeniden kurgulanışını çağrıştırır. Ortada yer alan kafatası, yaşam ile ölüm arasındaki sınırı netleştirirken; aynı zamanda merkeze alınmış bir kurban imgesine dönüşür.Heykelin en çarpıcı unsuru, göz hizasına yerleştirilmiş fotoğraf makinesi lensleridir. Bu lensler, görmenin masum bir eylem olmadığını ima eder. Bakmak burada; izlemek, kaydetmek, hatta hükmetmek anlamına gelir. Sanatçı izleyiciyi rahatsız eden bir soruyla karşı karşıya bırakır:
Kim kimi gözlüyor? Doğa mı insanı, insan mı doğayı?

Hayvan figürlerinin saldırgan duruşları, savunma ile tehdit arasındaki çizgiyi belirsizleştirir. Hepsi aynı bedene yapışmış gibidir; kaçış yoktur. Bu durum, insanın doğayı denetim altına alma çabasının sonunda kendisini de tuzağa düşürdüğünü düşündürür.

Malzemenin sertliği, kanı andıran yüzey renkleri ve mekanik parçalar, heykeli neredeyse canlı ama aynı zamanda yaralı bir organizmaya dönüştürür. Organik olan ile endüstriyel olan

gerilim, eserin temel duygusunu belirler: geri dönüşü olmayan bir dönüşüm.

5 numaralı heykel, insanın dönüşümünü bir ilerleme olarak değil, bedel ödenmiş bir sapma olarak ele alır.

Başın tepesinden yükselen boynuzlar; güç, doğa ve ilkel içgüdü çağrışımları taşırken, gözlere yerleştirilmiş mekanik mercekler bu içgüdünün artık filtrelenmiş, denetlenmiş ve yönlendirilmiş olduğunu gösterir.

Gözlük benzeri optik araçlar yalnızca görmeyi değil, seçerek görmeyi temsil eder. Bu figür, dünyaya doğrudan bakamaz; bakışı araçlıdır, aracıyla sınırlıdır. Sanatçı burada şu soruyu sessizce sorar:
Gerçeği mi görüyoruz, yoksa bize izin verilen kısmını mı?

Yüzdeki yıpranmışlık, etin metalle olan çatışmasını açık eder. Organik doku bastırılmış, delinmiş ve yeniden biçimlendirilmiştir. Boynuzların kökünden çıkan metal borular, bu dönüşümün rastlantısal değil; bilinçli ve zorlayıcı bir süreç olduğunu düşündürür.

Heykelin atölye ortamında sergilenmiş hali, eseri daha da çıplaklaştırır. Bu figür henüz tamamlanmış bir mit değildir; hâlâ acı çeken, hâlâ dönüşen bir varlıktır. Ne insan ne hayvan ne makine ne tanrı… ara bir formdur.5 numaralı heykel, izleyiciye rahatsız edici bir ayna tutar. Çünkü burada görülen şey bir canavar değil; olası bir gelecektir.

Ortak Seri Yorumu

Bu heykel serisi, insanın kendisiyle, doğayla ve kurduğu sistemlerle girdiği iktidar ilişkisini merkezine alır. Figürler ne bütünüyle insan ne hayvan ne de makinedir; her biri zorlanmış bir dönüşümün, bilinçli bir müdahalenin izlerini taşır. Organik bedenler, metal parçalar ve mekanik eklentilerle yeniden biçimlendirilmiş; doğal olan, yapay olanla çatışmaya zorlanmıştır.

Seride tekrar eden bakış meselesi belirleyicidir. Gözler ya kapatılmış ya araçlarla donatılmış ya da yerinden edilmiştir. Görmek burada masum bir algı değil; seçen, denetleyen ve hükmeden bir eylemdir. İzleyici, bu figürlerin bakışıyla karşı karşıya gelirken aynı zamanda kendi bakma biçimini de sorgulamaya davet edilir.

Hayvan formları, boynuzlar, kafatasları ve saldırgan duruşlar; bastırılmış içgüdülerin ve ilkel gücün hâlâ bedenin içinde varlığını sürdürdüğünü gösterir. Ancak bu güç, artık özgür değildir. Sistemler, ideolojiler ve teknolojiler tarafından kontrol altına alınmış, yönlendirilmiş ve dönüştürülmüştür.

Bu heykeller birer mit ya da fantezi değil; insanın bugünkü hâline ve olası geleceğine dair karanlık birer tasvirdir. Sanatçı, izleyiciyi konforlu bir estetik alana değil, rahatsız edici bir yüzleşmeye çağırır:
İnsan neyi dönüştürürken, aslında neyi kaybetmiştir?

2. Biyomekanik Sanat (Biomechanical Art)

Organik formlarla mekanik parçaların bilinçli biçimde kaynaştırılması bu serinin en güçlü tanımlarından biridir. Et, kemik, boynuz ve metal bir aradadır; makine bedene eklenmiş değil, bedeni yeniden tanımlamıştır.

  Bu bağlamda eserler: H.R. Giger, Zdzisław Beksiński (ruhsal yakınlık açısından) çizgisiyle akrabadır.

3. Post-Humanizm / Post-İnsan Sanatı

Bu heykeller “insanı anlatmak”tan çok, insanın sonrası ile ilgilenir. Figürler; teknoloji, iktidar, doğa ve ideolojiyle dönüştürülmüş varlıklardır. Ne tamamen canlı ne tamamen yapaydırlar.

 Akademik metinlerde çok güçlü bir yerden okuma sağlar:

beden politikaları,kontrol, gözetim, dönüşmüş kimlik

4. Neo-Gotik / Karanlık Figüratif Heykel

Estetik olarak Gotik geleneğin çağdaş bir uzantısıdır:

Kafatasları. Boynuzlar. Karanlık mitolojik çağrışımlar. Tekinsiz yüz ifadeleri

Bu, özellikle sergi mekânında izleyici üzerinde güçlü bir duygusal baskı kurar.

“Bu heykeller; sürrealist, biyomekanik ve post-hümanist yaklaşımların kesişiminde konumlanan, karanlık figüratif bir anlatı sunar.”

 

 UGUR ÇALIŞKAN’NIN RESİMLERİ

 “Katmanlı Bellek Ekspresyonizmi”ya da “Arkaik Kozmik Anlatım”

1. Resim (Semenderler ve merkezde ritüel sahne)
Burada en güçlü imge semenderler. Semender, eski inançlarda ateşte yanmadan yaşayan bir varlık olarak bilinir. Yani dönüşüm, dayanıklılık ve yeniden doğuş simgesidir.

Çevrede dönen iki semender, merkezin etrafında bir koruma çemberi oluşturuyor. Ortadaki sahnede ise neredeyse bir tören, bir kabul, bir “insanın kozmik düzene alınışı” hissi var.

Ortadaki askerlerin Hititler’e ait olması, sahneyi yalnızca estetik bir kurgu olmaktan çıkarıp, tarihsel bir hafıza alanına dönüştürüyor. Bu askerler artık sadece figür değil; düzeni, disiplini, devlet aklını ve kadim bir uygarlığın “yeryüzünde var olma iradesini” temsil ediyor.

Semenderlere gelince…

Semender, birçok kültürde ateşle ilişkilidir; yanmayan, ateşin içinden geçen, hatta ateşi yöneten bir varlık olarak görülür. Senin resminde semenderlerin askerleri koruması çok güçlü bir sembol:

Bu, sanki şunu söylüyor:
Askerleri koruyan şey sadece fiziksel güç değil, ateşten gelen bir ruh, bir öz, bir dirençtir.

Burada iki katman var:

• Dış katman: Hitit askerleri → düzen, güç, tarih
• İç katman: Semenderler → dönüşüm, korunma, ölümsüzlük

Semenderler, askerleri çepeçevre sararak onları sadece korumuyor, aynı zamanda onları başka bir düzleme taşıyor gibi. Sanki o askerler artık sıradan insanlar değil; ateşle sınanmış, zamanın içinden geçirilmiş varlıklar.

Bir de kompozisyon açısından bakarsak:

Ortadaki askerlerin konumu genellikle “merkez bilinç”tir. Etraflarındaki semender hareketi ise döngüseldir. Bu da şu hissi verir:

Zaman akıyor, Uygarlıklar değişiyor, ama öz (ateş / ruh / bilinç) korunuyor

Bu sahne bana aynı zamanda Anadolu’nun katmanlı yapısını hatırlatıyor. Anadolu’da hiçbir şey tamamen kaybolmaz; dönüşür, başka bir biçimde yaşamaya devam eder. Senin resminde de Hititler yok olmamış—semenderlerin korumasında, başka bir gerçeklikte yaşamayı sürdürüyorlar.

Son olarak çok önemli bir his daha var: Bu bir savaş sahnesi değil. Bu bir korunma ritüeli. Sanki semenderler: “Bu hafıza kaybolmayacak” diyor.

Alt sıradaki tekrar eden figürler → insanın çoğalması değil, aynı kaderi paylaşması.
Üstteki figürler → ruhsal ya da ilahi katman.

Bu resim bana şunu söylüyor:
İnsan, doğanın ve evrenin döngüsüne alınır; yanar, dönüşür ama yok olmaz.

 

2. Resim (El, kubbe ve mücadele sahnesi)
Ortadaki büyük el çok güçlü. Bu, sadece bir el değil; koruyan, yönlendiren, kaderi tutan bir güç.

Üstteki yarım kubbe → gökyüzü ya da bilinç. El → insan ile gök arasında bir köprü.

Altta ise çok sert bir sahne var: boğuşma, mücadele, hatta biraz trajedi.
Bu karşıtlık çok önemli:
Üstte düzen – altta kaos.

Sanki diyorsun ki:
İnsan, yukarıdan gelen bir düzenin parçasıdır ama yeryüzünde bunu acıyla yaşar.

3. Resim (Gemi, savaş arabası ve tarihsel katman)
Bu resim daha “tarihsel bilinç” taşıyor. Ortadaki gemi → yolculuk

Alt sahnede savaş arabası → güç, iktidar, mücadele. yine Hititlerden bir sahne
Üstteki iki başlı idol → dualite: doğu-batı, ruh-madde, geçmiş-gelecek.

Bu resimde zaman ve mekân üst üste binmiş:

Deniz yolculuğu, savaş, simgeler… hepsi aynı anda var.

Bu da şunu düşündürüyor:
İnsanlık tarihi tek bir çizgi değil, üst üste yazılmış katmanlar.

Senin bu üç çalışmanda çok net bir dil oluşmuş:

• Kabartma gibi çalışan yüzey (resim + heykel arası)
• Mitolojik ve tarihsel semboller
• Döngü, yolculuk ve mücadele teması
• Yukarı (ruh) – aşağı (madde) karşıtlığı
• Zamanın katmanlaşması

Bu dil klasik bir akıma tam oturmuyor ama en yakın olarak:
dışavurumculuk + sembolizm + arkaik (ilkel) sanat estetiği diyebilirim.

Ama bence senin işlerinin adı daha özgün olmalı.
Şöyle bir isim çok yakışır:

“Katmanlı Bellek Ekspresyonizmi”ya da “Arkaik Kozmik Anlatım”

Bu anlatımı güçlü çalışmaları için Uğur Çalışkanı kutluyorum. Her zaman yolu açık olsun diyorum

GÜLSEREN SÖNMEZ MART 2026